Waarom prijzen we mensen pas als ze er niet meer zijn?

Het is een herkenbaar tafereel. Tijdens een uitvaart staan familieleden, vrienden en collega’s op om te vertellen hoe bijzonder de overledene was. Er worden herinneringen opgehaald, eigenschappen geprezen en woorden uitgesproken die vaak jarenlang onuitgesproken zijn gebleven. Maar waarom wachten we daarmee tot iemand overleden is?

Die vraag staat centraal in een recente maatschappelijke discussie die wordt aangezwengeld door een relatief nieuw fenomeen: de prematie. Waar een crematie of begrafenis plaatsvindt na het overlijden, is een prematie een bijeenkomst waarbij iemand tijdens zijn of haar leven centraal staat en de waardering van naasten zelf kan horen.

Een afscheid bij leven

Het idee achter een prematie is eenvoudig. Familie, vrienden en kennissen komen samen om te vertellen welke betekenis iemand voor hen heeft gehad. De hoofdpersoon is daarbij niet afwezig, maar juist aanwezig om de verhalen, complimenten en dankbetuigingen zelf te ontvangen.

Voorstanders noemen het een waardevol alternatief voor de traditionele uitvaart. Waar lofrede en herinneringen normaal gesproken worden uitgesproken voor een kist of urn, krijgt iemand nu de kans om die woorden daadwerkelijk te horen.

“Het is eigenlijk vreemd dat we onze grootste waardering vaak bewaren voor het moment waarop iemand er niets meer van kan meekrijgen,” zegt communicatiewetenschapper Marieke van den Berg. “Veel mensen ervaren ongemak bij het uitspreken van gevoelens. Daardoor blijven belangrijke woorden vaak onuitgesproken.”

Nederlandse terughoudendheid

Volgens deskundigen speelt cultuur hierbij een belangrijke rol. In Nederland wordt bescheidenheid vaak gewaardeerd. Openlijk vertellen hoeveel iemand voor je betekent, voelt voor veel mensen ongemakkelijk of overdreven.

Psycholoog Erik Janssen ziet dat regelmatig terug in zijn praktijk. “Mensen denken vaak dat hun dierbaren wel weten wat ze voelen. Ze gaan ervan uit dat liefde, respect of waardering vanzelfsprekend zijn. Maar juist het uitspreken daarvan blijkt voor veel mensen van grote emotionele betekenis.”

Die terughoudendheid staat in schril contrast met de uitgebreide toespraken die tijdens uitvaarten worden gehouden. Nabestaanden lijken dan gemakkelijker woorden te vinden voor hun gevoelens. De confrontatie met verlies maakt duidelijk wat iemand heeft betekend.

Meer dan een trend

Hoewel het concept van een afscheid bij leven niet volledig nieuw is, lijkt het de laatste jaren aan populariteit te winnen. Niet alleen onder mensen met een terminale ziekte, maar ook onder gezonde mensen die bewust willen stilstaan bij relaties en levensverhalen.

Sociologen zien daarin een bredere maatschappelijke ontwikkeling. Steeds meer mensen zoeken naar manieren om betekenisvolle gesprekken te voeren en bewust stil te staan bij waardering, verbinding en dankbaarheid.

“Een prematie past in een samenleving waarin persoonlijke ontwikkeling en emotionele openheid belangrijker worden,” zegt socioloog Femke Verhoeven. “Mensen willen niet wachten tot het te laat is.”

De waarde van uitgesproken waardering

Toch hoeft niet iedereen direct een grootschalige prematie te organiseren. Volgens experts ligt de belangrijkste les ergens anders: waardering uitspreken hoeft niet te wachten op een bijzondere gelegenheid.

Een telefoontje naar een ouder, een brief aan een vriend of een simpel compliment aan een collega kan al een groot verschil maken. Onderzoek naar sociale relaties laat zien dat erkenning en waardering bijdragen aan welzijn, zelfvertrouwen en verbondenheid.

De vraag die de prematie oproept, raakt daarmee aan iets fundamenteels: waarom zijn mensen vaak pas na een overlijden bereid om hardop te zeggen wat iemand voor hen heeft betekend?

Misschien ligt het antwoord niet alleen in culturele gewoonten of persoonlijke terughoudendheid, maar ook in de vanzelfsprekendheid waarmee we elkaar soms beschouwen. Verlies maakt zichtbaar wat er was. Een prematie probeert die waardering naar voren te halen, naar het hier en nu.

En misschien is dat precies de boodschap: de mooiste woorden zijn niet altijd die welke tijdens een uitvaart worden uitgesproken, maar die welke iemand nog bij leven kan horen.